इन दिनों : बनारस के धर्म-युद्ध से उपजे सवाल

"इस देश में धार्मिक क्रांति की भी जरूरत है। हमने धर्म के ठेकेदार पैदा किए हैं। ...." - इसी आलेख से
Man stands beside a mural of a bearded elder
प्रतीकात्मक चित्र

देश को धर्म युद्ध नहीं चाहिए। देश को न्याय और समता कायम करने के लिए जनयुद्ध चाहिए। बनारस की गंगा हो या भागलपुर की, उसमें कोई स्नान के लिए जाता है, तो उसे रोकने का कोई अधिकार किसी को नहीं है। संत हों या आम आदमी – दोनों में कोई अंतर नहीं है। दोनों में से किसी की आजादी को छीनने की कोशिश सरकार को नहीं करनी चाहिए।

दरअसल आज की धार्मिक गतिविधियाँ अध्यात्म की ओर न जाकर राजनीति की ओर मुड़ गई है। धार्मिक कार्य मनुष्य को नफ़रत, ईर्ष्या और वासना से मुक्त नहीं कर रहे। एक संत को तपस्या में नहीं, सत्ता में मजा आने लगता है। फ़ूहड़ और लोगों को उत्तेजित करने वाली बोली बोलने लगता है। मनुष्य और मनुष्य में अंतर करने लगता है, तब वह संत नहीं रह जाता, न धार्मिक व्यक्ति रह जाता है। ऐसे व्यक्ति धार्मिक चिह्न भले धारण कर लें, लेकिन वे धार्मिक नहीं रह जाते।

जय श्रीराम बनाम जय काली

बनारस के गंगा घाट पर एक संत धरने पर हैं, क्योंकि उन्हें शाही स्नान से रोका गया। बनारस की गंगा पूरी तरह से प्रदूषित है। धर्म और पुण्य कमाने के नाम पर पाखंड खूब होता है, लेकिन मैंने किसी भी शंकराचार्य को गंगा प्रदूषण के खिलाफ धरने पर बैठने की बात नहीं सुनी। गंगा पर राजनीति बहुत होती है, लेकिन गंगा को बचाने का जद्दोजहद नहीं होता। प्रधानमंत्री को गंगा वोट के लिए बुला लेती है। बीच-बीच में प्रधानमंत्री गंगा की आरती उतार लेते हैं। गंगा घाट को थोड़े चमका देते हैं। उनके पूँजीपति मित्र की जब चाहत होती है कि गंगा घाट पर मुनाफा कमाने का साम्राज्य कायम किया जाय, तब प्रधानमंत्री और उनके प्यादे के द्वारा तोड़फोड़ शुरू होती है। वर्षों पुराने मंदिर तोड़ने में भी वे देर नहीं करते। वे जानते हैं कि मंदिर तोड़ देने से कोई देवता कुपित नहीं होंगे।

शंकराचार्यों को कभी समता में भरोसा नहीं रहा। वे हिन्दुओं में भी समता कायम नहीं कर सके, बल्कि कहना चाहिए कि इसके लिए उन्होंने कोशिश नहीं की। हिन्दुओं की ठेकेदारी करना अलग बात है, हिन्दुओं को मानसिक रूप से श्रेष्ठ बनाना दूसरी बात। जो धर्म किसी को श्रेष्ठ और किसी को हीन बनाता है, वह दरअसल धर्म नहीं है। धर्म को अलौकिक सत्ता में भरोसा होता है। वह यह मानता है कि ईश्वर ने ही सभी को जन्म दिया। सभी ईश्वर की संतानें हैं। दरअसल धर्म की यह सामान्य अवधारणा भी धार्मिक लोग नहीं मानते। कहना चाहिए कि जो मनुष्य और मनुष्य में विभेद करता है, वह और कुछ हो, धार्मिक नहीं है।

इन दिनों : अतिरिक्त बुद्धि का कृष्ण पक्ष

इस देश में धार्मिक क्रांति की भी जरूरत है। हमने धर्म के ठेकेदार पैदा किए हैं। वे तरह-तरह के भ्रमजाल पैदा करते रहते हैं। जो सच्चा सनातनी होगा, क्या वह जाति में विश्वास करेगा? अगर विश्वास करता है तो सनातन होने के दंभ पर गहरा अविश्वास करना चाहिए। अयोध्या को धर्म युद्ध का एक अखाड़ा बनाया गया। बनारस में भी इसके कुछ प्रयोग हुए। ज्ञानवापी को लेकर हंगामे शुरू भी हुए थे।

हम फर्जी धार्मिक चेतना फैला कर जनता को गुमराह कर रहे हैं और देश को तबाह करने पर तुले हैं। सर्वोच्च मठाधीश बनने के सपने में ही किसी के लिए दुत्कार और तिरस्कार छिपा है। सर्वोच्च पदों से जब निकृष्ट विचार उगले जाते हैं तो पूरी सभ्यता कलंकित होती है। हम किसी भी स्तर पर इसे बर्दाश्त नहीं कर सकते। तिरस्कार, दुत्कार, नफ़रत और गैर बराबरी को तवज्जो देने वाले सभ्यता के भक्षक हैं। हर धर्म अपनी सर्वोच्चता की घोषणा करते है और उसकी आड़ में अमानवीयता का नंगा नाच करता है।

जन पत्रकारिता को समर्थन देने के लिए उपर्युक्त QR Code को स्कैन करके 20, 50 या 100 रुपये की सहायता राशि प्रदान कर सकते हैं।
जन पत्रकारिता को समर्थन देने के लिए उपर्युक्त QR Code को स्कैन करके 20, 50 या 100 रुपये की सहायता राशि प्रदान कर सकते हैं।
+ posts

प्रोफेसर, पूर्व विभागाध्यक्ष, विश्वविद्यालय हिन्दी विभाग

पूर्व डीएसडब्ल्यू,ति मां भागलपुर विश्वविद्यालय,भागलपुर

डॉ योगेन्द्र
डॉ योगेन्द्र

प्रोफेसर, पूर्व विभागाध्यक्ष, विश्वविद्यालय हिन्दी विभाग

पूर्व डीएसडब्ल्यू, ति मां भागलपुर विश्वविद्यालय, भागलपुर

Articles: 184

969 Comments

  3. Слушайте что расскажу. Попал я в переплёт конкретный. Человек уже третьи сутки в штопоре. Соседи стучат в дверь. В диспансер везти — учёт на всю жизнь. Короче, только это и спасло — вывести из запоя на дому качественно. Поставили систему. В общем, сохраняйте на будущее — запой вызов на дом [url=https://vyvod-iz-zapoya-na-domu-samara-vwx.ru]запой вызов на дом[/url] Не тяните. Перешлите тому кому надо.

  5. Всем привет из Екб. Кошмар полный. Родные не знают, за что хвататься. Скорая даже не рассматривает такие вызовы. Короче, единственные кто помог без нервотрёпки — срочная капельница на дому от запоя. Сняли алкогольную интоксикацию. В общем, вся инфа и контакты по ссылке — прокапаться от алкоголя на дому [url=https://vyvod-iz-zapoya-na-domu-ekaterinburg-hjm.ru]прокапаться от алкоголя на дому[/url] Не тяните время. Киньте ссылку тем, кто рядом с бедой.

  16. Екатеринбург привет. Жесть случилась полная. Брат пьёт без остановки. Дети не спят ночами. Скорая не едет. Короче, нормальные врачи нашлись — анонимный вывод из запоя без последствий. Поставили систему. В общем, вся инфа вот здесь — вывод из запоя на дому екатеринбург [url=https://vyvod-iz-zapoya-na-domu-ekaterinburg-xtz.ru]https://vyvod-iz-zapoya-na-domu-ekaterinburg-xtz.ru[/url] Не надейтесь на авось. Скиньте другу в беде.

  19. Народ в Екбе. Родственник не выходит из пьянки. Дети в школу боятся идти. Скорая не приедет на такой вызов. Короче говоря, единственные кто не побоялся приехать — недорогой вывод из запоя без предоплаты. Сняли ломку быстро. В общем, там и цены и контакты — выведение из запоя екатеринбург [url=https://vyvod-iz-zapoya-na-domu-ekaterinburg-rfj.ru]https://vyvod-iz-zapoya-na-domu-ekaterinburg-rfj.ru[/url] Не ждите чуда. Кому надо перешлите.

  20. Самарцы всем привет. Попал я в переплёт конкретный. Муж просто пропадает. Жена в слезах. Скорая не едет. Короче, нормальные врачи нашлись — анонимный вывод из запоя без последствий. Поставили систему. В общем, сохраняйте на будущее — снятие запоев на дому [url=https://vyvod-iz-zapoya-na-domu-samara-jkl.ru]https://vyvod-iz-zapoya-na-domu-samara-jkl.ru[/url] Каждая минута дорога. Скиньте другу в беде.

  22. تحميل 888starz [url=https://deviantart.com/geraldobinson/about]تحميل 888starz[/url].
    ????? ??? apk ?????? 888starz ??????? ??????? ??? ????? ??????? ??????.

    ??? ????? ??????? ????? ??? ??? apk ????????? ??? ????? ???????.

    ????? ????? ??????? ?? ????? 888starz ????? ?????? ?????? ???? ????????.

    ?????? ??? ????? ??????? ??????? ????? ??? ?? ?? ????? ????? ????? ??????.

    ??? ????? ??????? ??? iOS ?????? ?????? ??? ?????? ??? ??????? ??????.

  23. تحميل 888starz [url=https://slides.com/warrenjohnson11/deck/]https://slides.com/warrenjohnson11/deck[/url]
    ???? ????? 888starz ?? ???? ????????? ????? ??? ??????? ??????? ?????? ?? ???.

    ????? ????? ????? 888starz ??? ??????? ????? ???? ??????? ??? ???????? ?? ?????????.

    ????? ?????? ??? apk ??? ???? ???? ????? ????????? ?? ??? ?????????.

    ?????? ??? ????? ??????? ??????? ????? ??? ?? ?? ????? ????? ????? ??????.

    ????? ????? 888starz ????? ?????? ????? ????? iOS ???? ????? ?????????.

  24. Слушайте что расскажу. Жесть случилась полная. Человек уже пятые сутки в штопоре. Жена в слезах. В диспансер везти — учёт на всю жизнь. Короче, нормальные врачи нашлись — вывести из запоя на дому качественно. Поставили систему. В общем, там контакты и прайс — цены на вывод из запоя на дому [url=https://vyvod-iz-zapoya-na-domu-samara-bcd.ru]цены на вывод из запоя на дому[/url] Не тяните. Скиньте другу в беде.

  26. Слушайте что расскажу. Попал я в переплёт конкретный. Близкий не выходит из запоя. Жена в слезах. Скорая не едет. Короче, только это и спасло — вывод из запоя дешево и сердито. Отошёл за полчаса. В общем, жмите чтобы не потерять — вывод из запоя с выездом [url=https://vyvod-iz-zapoya-na-domu-samara-yza.ru]вывод из запоя с выездом[/url] Каждая минута дорога. Перешлите тому кому надо.

  28. 888starz rasmiy veb-sayti o’zbek foydalanuvchilari uchun kazino va sport stavkalarini birgalikda taklif qiladi.
    888starz rasmiy saytida slotlar, ruletka va blekjek kabi mingdan ortiq kazino o’yini taqdim etiladi.
    888staz [url=http://888-uz8.com/]https://888-uz8.com/[/url]
    Sport tikish bo’limida futbol, tennis, basketbol va kibersport kabi ko’plab sport turlari mavjud.
    Rasmiy saytda yangi foydalanuvchilar uchun bepul aylantirishlar bilan xush kelibsiz paketi mavjud.
    888starz foydalanuvchilarga sutkalik yordamni bir nechta aloqa kanali orqali taqdim etadi.

  29. Platforma o’zbek tilini qo’llab-quvvatlaydi va sodda, tushunarli dizaynga ega.
    Eng mashhur slotlar va yangi o’yinlar kazino bo’limining boshida ko’rsatiladi.
    88 stars [url=http://888-uz8.com/]https://888-uz8.com/[/url]
    888starz sport bo’limi 50 dan ortiq sport turlarini o’z ichiga oladi.
    888starz barcha bonuslarni tushunarli va oson topiladigan bo’limda namoyish etadi.
    Yangi hisob yaratish telefon, email yoki bir tugma orqali tez va oson bajariladi.

  30. Люди помогите То карта тормозит Соседей проверить Короче, единственный сервис который не врет — публичная кадастровая карта россии онлайн с обновлениями Увидел границы и форму участка В общем, вся инфа вот здесь — кадастровая публичная карта россии [url=https://publichnaya-kadastrovaya-karta-jkl.ru]https://publichnaya-kadastrovaya-karta-jkl.ru[/url] Не парьтесь с росреестром Перешлите тому кто ищет участок

  31. Люди подскажите Замучился я уже искать нормальный сервис Границы посмотреть Короче, работает быстро и понятно — официальная публичная кадастровая карта с выписками Проверил обременения В общем, там и карта и данные — публичная кадастровая карта росреестр бесплатно [url=https://publichnaya-kadastrovaya-karta-def.ru]https://publichnaya-kadastrovaya-karta-def.ru[/url] Пользуйтесь нормальной картой Перешлите тому кто ищет участок

  32. Bош sahifada eng muhim o’yinlar va jonli o’yinlar darhol ko’rsatiladi.
    888starz uz [url=http://www.888-uz9.com]https://888-uz9.com/[/url]
    Foydalanuvchilar 888starz ilovasini telefonlariga yuklab, istalgan vaqtda o’ynashlari mumkin.
    Hisobni to’ldirish atigi bir necha daqiqada va kichik summadan boshlab mumkin.
    Mas’uliyatli o’yin tamoyillariga rioya qilish va byudjet belgilash tavsiya etiladi.

  35. Sayt qulay navigatsiya bilan bo’limlar o’rtasida tez almashish imkonini beradi.
    888starz sayt [url=888-uz9.com]https://888-uz9.com/[/url]
    Foydalanuvchilar 888starz ilovasini telefonlariga yuklab, istalgan vaqtda o’ynashlari mumkin.
    Sayt depozit va yechib olishlarni ishonchli shifrlash tizimi orqali himoyalaydi.
    Sayt foydalanuvchilar ma’lumotlarini qat’iy maxfiylik qoidalari asosida himoya qiladi.

  36. يضمن الموقع الرسمي بيئة لعب آمنة ومرخّصة تحمي بيانات اللاعب وأمواله.
    تتوفر أكثر من 300 طاولة كازينو مباشر بموزعين حقيقيين تعمل على مدار الساعة.
    يتيح الموقع الرسمي الرهان على ما يزيد عن 50 نوعًا رياضيًا تغطي أبرز الأحداث العالمية.
    888stazr [url=http://egypt888stars.com/]https://egypt888stars.com/[/url]
    يقدم 888starz للاعبين المصريين الجدد عرضًا ترحيبيًا يصل إلى 1500 يورو و150 دورة مجانية.
    يعمل الدعم الفني على مدار الساعة باللغتين العربية والإنجليزية عبر الدردشة والبريد والهاتف.

  37. Crazy Time è diventato uno dei titoli live più richiesti tra gli appassionati di casinò.
    Crazytime Live [url=https://ingeekswetrust.de/index.php?title=benutzer:theresakyte9679/]https://ingeekswetrust.de/index.php?title=benutzer:theresakyte9679[/url]
    I quattro bonus sono Cash Hunt, Pachinko, Coin Flip e il celebre Crazy Time.
    Le regole semplici rendono Crazy Time adatto sia ai principianti sia ai giocatori esperti.
    Crazy Time è disponibile nei principali casinò online con licenza che offrono giochi live.

  38. يتيح الموقع التنقل السلس بين قسم الكازينو وقسم الرياضة بنقرة واحدة دون تعقيد.

    تظهر أحدث ألعاب السلوت والعناوين الأكثر شعبية في مقدمة قسم الكازينو.

    يمكن الرهان على بطولات كبرى من الدوري الإنجليزي إلى الدوري المصري الممتاز.

    يقدم الموقع مكافآت دورية مثل كاش باك 50% وعروض تأمين على المراهنات.

    يقدم الموقع دعمًا متواصلًا طوال اليوم بالعربية والإنجليزية عبر قنوات تواصل متعددة.

    888starz [url=dronesimpro.com/stmt-blb-lkzynw-br-lntrnt-l-888starz-khdm-ry-fy-msr]https://dronesimpro.com/stmt-blb-lkzynw-br-lntrnt-l-888starz-khdm-ry-fy-msr/[/url]

  40. يتوفر الموقع باللغة العربية مع تصميم بسيط يلائم اللاعبين المصريين.
    يبرز 888starz الألعاب الأعلى تقييمًا والجديدة منها ضمن واجهة الكازينو.
    يتميز الموقع الرسمي بأودز تنافسية وخيارات رهان حي مع تحديث لحظي للاحتمالات.
    88 star [url=https://egypt888stars.com/]88 star[/url].
    يبرز 888starz أحدث البونصات والعروض الترويجية المتاحة للاعبين المصريين.
    يعمل الدعم الفني على مدار الساعة باللغتين العربية والإنجليزية عبر الدردشة والبريد والهاتف.

  41. Un host professionista anima il gioco in diretta rendendo ogni round avvincente.
    demo crazytime [url=https://www.chichimall.com/bbs/board.php?bo_table=free&wr_id=814202]https://chichimall.com/bbs/board.php?bo_table=free&wr_id=814202[/url]
    I quattro bonus sono Cash Hunt, Pachinko, Coin Flip e il celebre Crazy Time.
    Si scommette posizionando le puntate sui numeri o sui settori bonus prima di ogni giro.
    Giocare con consapevolezza e definire un budget aiuta a vivere l’esperienza in sicurezza.

  42. يقدم 888starz للاعبين المصريين تجربة موحدة تضم ألعاب الكازينو والمراهنات الرياضية معًا.

    يبرز 888starz الألعاب الأعلى تقييمًا والجديدة منها ضمن واجهة الكازينو.

    يتميز الموقع بأودز تنافسية وخيارات رهان حي مع تحديث لحظي للاحتمالات أثناء المباريات.

    يقدم الموقع مكافآت دورية مثل كاش باك 50% وعروض تأمين على المراهنات.

    يعمل الدعم الفني على مدار الساعة بالعربية والإنجليزية عبر الدردشة والبريد والهاتف.

    888 starz [url=https://www.miku-miku.net/thmyl-brnmj-888starz-lkzynw-l-lndrwyd-fy-msr-lb-lkzynw-br-lntrnt/]https://miku-miku.net/thmyl-brnmj-888starz-lkzynw-l-lndrwyd-fy-msr-lb-lkzynw-br-lntrnt/[/url]

  43. يضمن الترخيص الدولي عدالة الألعاب وحماية بيانات اللاعبين وأموالهم بالكامل.
    888star [url=signinfo.co.kr/bbs/board.php?bo_table=free&wr_id=657511]https://signinfo.co.kr/bbs/board.php?bo_table=free&wr_id=657511[/url]
    يمكن اللعب في غرف الكازينو الحي مع موزعين فعليين في أي وقت من اليوم.

    يتيح 888starz الرهان على عدد كبير من البطولات مع احتمالات قوية لكل مباراة.

    يقدم الموقع مكافآت منتظمة تشمل الكاش باك وعروض الحماية على المراهنات.

    ينبه التطبيق اللاعبين بالأحداث الرياضية والمكافآت الجديدة بشكل فوري.

  45. يوفر 888starz في مصر منصة موثوقة تجمع بين الكازينو والرهانات الرياضية بترخيص رسمي معتمد.
    starz888 [url=https://www.malehu.coffee/2026/06/27/888starz-%d9%83%d8%a7%d8%b2%d9%8a%d9%86%d9%88-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d8%b4%d8%b1-%d9%88%d8%b1%d9%87%d8%a7%d9%86-%d8%b1%d9%8a%d8%a7%d8%b6%d9%8a-%d9%85%d9%88%d8%ab%d9%88%d9%82]https://malehu.coffee/2026/06/27/888starz-%d9%83%d8%a7%d8%b2%d9%8a%d9%86%d9%88-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d8%b4%d8%b1-%d9%88%d8%b1%d9%87%d8%a7%d9%86-%d8%b1%d9%8a%d8%a7%d8%b6%d9%8a-%d9%85%d9%88%d8%ab%d9%88%d9%82/[/url]
    يقدم كازينو 888starz تشكيلة ضخمة من ألعاب السلوت والطاولة من أبرز مزودي العالم.

    يتيح 888starz الرهان على عدد كبير من البطولات مع احتمالات قوية لكل مباراة.

    تظهر كل العروض الترويجية بوضوح في قسم المكافآت على الموقع.

    يتميز التطبيق بأداء سريع وواجهة محسّنة مخصصة لشاشات الهواتف.

  48. Люди подскажите То сайты виснут Категория земли Короче, единственный нормальный сервис — публичная кадастровая карта с поиском по номеру Увидел границы и соседей В общем, вся инфа вот здесь — публичная кадастровая карта рф 2025 [url=https://publichnaya-kadastrovaya-karta-abc.ru]https://publichnaya-kadastrovaya-karta-abc.ru[/url] Не мучайтесь с росреестром Перешлите тому кто ищет участок

  49. mostbet скачать с официального сайта [url=https://www.mostbet68204.help]mostbet скачать с официального сайта[/url]

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Related Posts